جستجو
عملکرد بهینه و متعالی مسجد، نقشی شگرف در حفظ و ارتقای جایگاه دین در سطح جوامع اسلامی دارد. در سند چشماندازي كه براي مساجد کشور ترسيم شده است:
مسجد نهادي است فعال، اثرگذار، مسؤوليتپذير در صحنه تعاملات فرهنگي، برخوردار از روحيه تعاون، سازگاري اجتماعي، توانا، پويا، كارآمد، توانمند در ترويج، آموزش و تبليغ فرهنگ اسلامي، با بهرهمندي از حضور و مشاركت مردمي و حمايت از حضور و مشاركت مردمي و حمايت دستگاههاي فرهنگي، اجرايي، متعهد به انقلاب و نظام اسلامي بر اساس تعاليم عاليه اسلام و انديشههاي گوهربار امام، رهنمودهاي مقام معظم رهبري در جهت تربيت و هويت اسلامي انقلابي، وحدت ملي، الهامبخش، مؤثر براي جهان معاصر بهويژه كشورهاي اسلامي.
مسجد همانطور كه از نام آن پيداست، محلي براي سجده و عبادت در برابر پروردگار يكتاست. نگاهي به تاريخ گذشته خصوصاً در صدر اسلام به ما نشان ميدهد اگرچه رسالت اصلي مسجد، برگزاري آيين كرنش و نيايش و ارتباط عبادي انسان با خداوند متعال است ولي هيچگاه كاركرد مساجد صرفاً به اقامه نماز جماعت و انجام عبادات جمعي محدود نشده است. توصيه و تأكيد دين بر انجام اعمال عبادي به صورت جمعي، نشان از اهميت مزاياي جنبي تشكيل اجتماع در بين مسلمانان دارد. در پرتو تشكيل اين جماعات، امكان بهرهبرداريهاي مختلف اجتماعي، آموزشي، فرهنگي و غيره براي عامه مردم به وجود ميآيد. تاريخ گواهي ميدهد كه مسجد در برهههايي از آن به عنوان مركز تعليم و تعلم معارف ديني و حتي علوم بشري، جايگاه اطلاعرساني، مجلس شور و مشورت سياسي- اجتماعي، ستاد فرماندهي و ساماندهي امور نظامي و محل رسيدگي به امور گوناگون مسلمانان بوده است. به عبارت ديگر ميتوان چنين بيان كرد هر زمان كه مديريت بهتري بر اين نهاد ديني اعمال شده، از ظرفيتها و كاركردهاي بالقوه آن، بهرهبرداري بيشتري شده است. همانطور كه در تعريف واژه مديريت، آن را امكان بهرهبرداري بيشتر از ظرفيتها دانستهاند، هرچه بخواهيم مسجد به عنوان يك نهاد داوطلبانه، مردمي، غيرانتفاعي و مذهبي در تحقق كاركردهاي مختلف اجتماعي- ديني خود موفقتر و اثربخشتر باشد نياز به مديريتي توانمند و اثربخش بيشتر احساس ميشود.
در اكثر نظرسنجيهاي به عمل آمده در داخل كشور، ضعف مديريت مسجد، دليل اصلي عدم گرايش به مساجد عنوان شده است. ضعف آگاهي كادر اجرايي مساجد نسبت به شيوههاي صحيح مديريت و برنامهريزي و چگونگي تعامل با جماعت مسجد از گروههاي سني مختلف، كمرونقي مساجد و خالي شدن آنها از طيف جوانان فعال كشور را باعث شده است و بعضي مساجد به نمازخانهاي بدل گشته و يا تعطيل شدهاند. در تأييد اين مدعا به بخشهايي از نتايج طرح تهيه شناسنامه اماكن مذهبي كشور اشاره ميشود:
– مساجدي كه سه نوبت نماز را اقامه ميكنند حدود شش درصد از كل مساجد كشور را تشكيل ميدهند.
– بسياري از مساجد از جهت بهداشتي و نظافت ظاهري جاذبهاي براي جوانان ندارند.
– خادمين و هيئت امنا در غالب مساجد كشور نه تنها جذبهاي براي جوانان ندارند بلكه خود مانع فعاليت بسيج و كانونهاي فرهنگي جوانان هستند و اكثر مساجد كشور تنها در موقع نماز باز بوده و نقشي در اجتماع و حل معضلات فرهنگي و اجتماعي ندارند.
وضعيت كمرونق برخي مساجد كشور، ما را بر آن ميدارد تا از زاويه علم مديريت، مديريت اثربخش مسجد را كه نهادي ديني، داوطلبانه و مردمي است مورد واكاوي دقيق قرار داده و به شناسايي عوامل و عناصر اساسي آن خصوصاً از نگاه مخاطبان بپردازيم؛ امري كه در بين پژوهشگران عرصه مديريت كمتر مورد توجه واقع شده است. اينك سؤال اساسي كه مطرح ميشود اين است كه مديريت اثربخش مسجد داراي چه عوامل و عناصري است و ارتباط بين اين عناصر از چه الگويي پيروي ميكند؟
با توجه به اهميت شناخت عوامل و اجزاي الگوي مديريت اثربخش مسجد در دستيابي به اهداف و كاركردهاي مختلف آن، در اين پژوهش برآنيم در صورت امكان به سؤالات زير پاسخ دهيم:
- ابعاد اساسي الگوي مديريت اثربخش مسجد كداماند؟
- ارتباط منطقي بين اين متغيرها چگونه است؟
- اهمیت هر یک از این ابعاد از نظر خبرگان امر چه میزان است؟
بنابراین هدف این تحقیق؛ ترسیم الگو، مشخص ساختن ابعاد اساسی الگوی مدیریت اثربخش مسجد و تعیین اهمیت هر یک از این ابعاد است.
پیشینه نظری
واژه مسجد در لغت، اسم مكان از فعل «سجد يسجد» به معناي جايگاه سجده و محل عبادت است. در اصطلاح عرفي، مسجد عبادتگاه خاص مسلمانان است ولي در قرآن كريم بر معابد اهل كتاب نيز اطلاق شده است. مسجد که در زبان عربی اسم مکان مشتق از ریشه ثلاثی مجرد «سجد» است در زبان فارسی به معنای جایگاه نماز و محل عبادت به کار رفته است. در اینکه چرا کلمه مسجد برای مکان عبادت و محل نماز استعمال شده است گفتهاند: از آنجا که سجود، شریفترین و مهمترین ارکان نماز است در آن بیش از دیگر افعال نماز انسان به خداوند نزدیک می شود لذا اسم مکان را از این فعل اتخاذ و بر محل عبادت و نماز اطلاق کرده اند. در اصطلاح شرعی، مسجد به مکان معین و موقوف برای نماز اطلاق شده، چنانکه در متون فقهی در این باب آمده است:
المراد بالمسجد المکان الموقوف علی کافه المسلمین للصلاه. منظور از مسجد، مکانی است که برای برگزاری نمازِ همه مسلمانان وقف شده است (النجفی، 1392ق).
پرستش و عبادت هدف مسجد است؛ همانگونه كه قرآن ميفرمايد: و انّ المساجد للّه فلا تدعوا مع الله احداً. مساجد از آن خداست پس بايد احدي جز او را نپرستيد (جن، آیه 18). همچنين تقوا اساس مسجد است. همانگونه كه خداوند در آيه 108 سوره توبه ميفرمايد لمسجدٌ اُسّس علي التّقوي من اوّل يومٍ احقُّ ان تقوم فيه، فيه رجالٌ يحبّون ان يتطهّروا و الله يحبّ المطّهّرين. آن مسجدي كه از روز نخست بر اساس تقوا باشد شايستهتر است در آن به نماز قيام كني، چه در آن کسانی هستند كه دوست دارند پاك و منزه باشند و خداوند پاكيزگان را دوست دارد.
بدون شك هر مسجد در جامعه اسلامي، يك سازمان منسجم معنوي است كه داراي مأموريت، اهداف، وظايف، كاركرد، تشكيلات و سيستمهای مخصوص به خود ميباشد و تشكيلات و سازمان مسجد يك تشكيلات اداري، انتفاعي، تجاري يا اقتصادي نيست بلكه مسجد سازمان الهي- مردمي است كه داراي رسالت هدايتي، معنوي، آموزشي، تربيتي و تبليغي است كه با رهبري معنوي و نفوذ كلمه و مديريت امام جماعت و با حضور توده مردم و اقشار مختلف آن سازماندهي ميشود.
وروديهاي اين سيستم (مسجد) اقشار مختلف مردم بهويژه جوانان هستند كه بايد با فرآيند تعليم و تربيت اسلامي به انسانهاي شايسته، توانا، فرهيخته و مؤمن تبديل شوند. عامل اصلي پذيرش مسئوليت و حضور نمازگزاران در يك مسجد انسجام، نظم و اجراي دقيق رهنمودهاي امام جماعت، شخصيت علمي، اخلاقي و معنوي امام جماعت و قداست مكان و در يك كلام انگيزههاي معنوي است.
الگوی پیشنهادی
مدیریت اثربخش عبارت است از کسب اهداف سازمانی یا بیش از آن. همچنین مدیر اثربخش کسی است که بتواند هشتاد تا نود درصد تواناییهای افراد را به کار بگیرد. مقصود اساسي اين تحقيق، شناسايي عناصر مديريتي تأثیرگذار بر اثربخشي يك نهاد ديني يا به عبارتي شناسايي عناصری است كه اين نهاد ديني را به سوي اثربخشي سوق ميدهد؛ يعني ما به دنبال شناسايي اقدامات و روابط آنها در جعبهسياه مديريت نهاد ديني هستيم. همانطور که در قبل اشاره شد معنی قطعی از اثربخشی سازمانی وجود ندارد و اکثریت نویسندگان، سنجش اثربخشی سازمانی را مستلزم تعریف شاخصهای متعدد و ارزیابی وظایف مختلف سازمانی با استفاده از خصیصههای متفاوت میدانند. برخلاف تصور غالب در بین افراد آشنا به علم مدیریت، اثربخشی صرفاً دستیابی به هدف نیست بلکه رویکردهای مختلفی به اثربخشی وجود دارد. صاحبنظران چهار رویکرد به سنجش اثربخشی سازمانی را معرفی کردهاند. اولین رویکرد، رویکرد دستیابی به هدف است. این رویکرد با شناسایی اهداف در سنجش عملکرد مشخص میشود. دومین چارچوب، رویکرد منابع سیستم يا سيستم باز است. این نگاه به اثربخشی بر توانایی یک سازمان در جذب منابع برای اطمینان از بقا تأکید دارد. جذب منابع ضروری و حفظ یک رابطه هارمونیک با محیط از ضروریات کاربرد مدل سیستمی است. چارچوب سوم رویکرد فرآیند داخلی است. كنترل، تمركز، رسميسازي، ثبات، استمرار، نظم و شاخصهاي قابل پيشبيني عملكرد از شاخصهای این رویکرد است. كاركنان براي اطاعت از مقررات پاداش داده ميشوند و رهبران جنبههاي مختلف كار را اندازهگيري كرده و مستند ميكنند و باور دارند كه يكسانسازي و رسميسازي به ثبات، نظم و استمرار ختم ميشوند. تأکید بر منابع انسانی به چهارمین رویکرد ختم میشود که به رویکرد اجزا یا گروههای استراتژیک یا رضایت ذینفعان مشهور است. در اين رويكرد، مشخص کردن دیدگاه ذینفعان اصلی از اثربخشی، مهمترین نکته فرض میشود. هر گروه ممکن است تقاضای متفاوتی نسبت به شیوه عمل سازمان داشته باشد. این رویکرد از چارچوب سياسي ناشي ميشود و توانايي سازمان را در راضي ساختن مجموعه متنوعي از گروههاي داخلي و خارجي مورد ارزيابي قرار ميدهد. ذینفع به مثابه هر شخص، گروه یا سازمان تعریف میشود که میتواند از توجه، منابع یا خروجی سازمان بهرهمند شود (یا مستحق آن است) یا اینکه تحت تأثیر آن خروجی قرار میگیرد.
همانطور که در قبل اشاره شد بعضی محققان کوشیدهاند ترکیبی از رویکردهای اثربخشی سازمانی را در حوزه سازمانهای داوطلبانه ارائه دهند. از جمله، كوشنر و پول ادبيات اثربخشي سازماني را به صورت كلي و به صورت كاربردي براي سازمانهاي داوطلبانه غيرانتفاعي بررسي كردند و مدلي با چهار جزء اثربخشي سازماني پيشنهاد كردند. اين اجزا مستقيم و غيرمستقيم با اثربخشي كلي سازماني در ارتباطند و همچنين در يك توالي مشخص هر جزء بايد به شيوههاي مختلفي كه مناسب نوع سازمان و شرايط آن هستند سنجيده شوند. رضايت گروهها (اجزاء) را ميتوان هم اولين علت و هم نتيجه اثربخشي داشت.
لذا در این تحقیق بر آن شدیم که با پرهیز از بخشینگری، نگاهی جامع، فراگیر و فرآیندگرا به پدیده اثربخشی در نهاد دینی مسجد داشته باشیم. در این نگاه سعی شد انعطافپذیری، خلاقیت و استمرار در بهبود کیفیت به عنوان ویژگیهای این مدل در نظر گرفته شود. همان گونه که در الگوی تعالی سازمانی اشاره میشود اثربخشی سازمانی هنگامی افزایش مییابد که کلیه فعالیتهای داخلی سازمان که دارای ارتباط متقابل هستند دقیقاً شناخته شده و به صورتی نظاممند و با استفاده از اطلاعات قابل اطمینان از ذینفعان اداره شود و تصمیمگیریهای مرتبط با عملیات جاری بر اساس آن صورت گیرد.
بعضی محققان معتقدند عملکرد باید به عنوان نتایج کار تعریف شود. گروهی عملکرد را به عنوان رفتار (روشی که سازمانها، گروهها و افراد کار را انجام میدهند) تلقی میکنند. برخی محققان عملکرد را هم به معنای رفتارها و هم نتایج ميداند. این تعریف از عملکرد به این نتیجهگیری منجر میشود که هنگام مدیریت عملکردِ گروهها و افراد، هم ورودیها (رفتار) و هم خروجیها (نتایج) باید در نظر گرفته شوند.
با توجه به این نکات در طراحي چارچوب نظری تحقیق سعي شده است از رويكردهاي مختلف فوقالذکر در اثربخشی سازمانی یعنی رويكرد هدفمدار، منابع سيستم، فرآيند داخلي و رضايت ذينفعان استفاده شود. با نگاه به اين رويكردها و تنوع آنها بر آن شديم با استفاده از الگوي سيستمي، چارچوبي را طراحي و ارائه كنيم كه بتواند جهتگيري رويكردهاي مختلف اثربخشي را همچون چتري در بربگيرد. در نتيجه الگوي سيستمي در علم مديريت به عنوان مبناي اصلي نظري در طراحي الگوي تحقيق و شناسايي اجزا و عناصر آن انتخاب شد. رويكرد سيستمي در مديريت، شامل دادهها (انسان، سرمايه، مديريت و فناوري)، فرآيند (برنامهريزي، سازماندهي، استخدام، رهبري و كنترل)، ستاده (محصولات، خدمات، سود، رضايت و يكپارچگي هدف) و محيط است.
الگوي تعالي سازماني، الگوي ديگري است كه در طراحي الگوي نظري تحقيق به آن توجه شده است. تعالی به عملکرد برجسته مدیریت یک سازمان که به دستیابی به نتایج درخشان منتهی شده اطلاق میشود. این الگو از دو بخش 1- توانمندسازها شامل رهبری، توسعه کارکنان، خطمشی و راهبرد، مشارکتها و منابع، و فرآیندها و 2-نتایج شامل نتایج کارکنان، نتایج مشتریان، نتایج جامعه و نتایج کلیدی عملکرد تشکیل شده است.
طبق چارچوب نظري معتقديم توانمندسازها یعنی 1- منابع ورودي اعم از منابع انساني (امام مسجد، دستاندركاران و جماعت) و منابع مالي، فيزيكي و اطلاعاتي و 2- اقدامات مجموعه مديريتي مسجد به عنوان فرآیند بر خروجيها يا نتايج تأثيرگذارند. از آنجايي كه عنصر فرآيند در الگوي سیستمی شامل وظايف عمومي مديريت و در الگوي تعالي سازماني، فرآيند زنجيره توليد ميباشد لذا در بعد اقداماتِ الگو، تركيب هر دو نقطهنظر مورد توجه قرار گرفت و وظايف عمومي مديريت از الگوي سیستمی و مديريت عملیات یا فرآيند از الگوي تعالي سازماني اقتباس شد. با توجه به ارزشي بودن فضاي معنوي مسجد و لزوم حاكم كردن ارزشها بر روابط بين فردي و فعاليتها به جاي فضاي بوروكراتيك و روابط سلسلهمراتبي، مؤلفهاي با عنوان تبيين جهتگيريهای ارزشی مسجد در مؤلفه اقدامات پيشنهاد شده است كه روح يا فرهنگ ارزشي اين سازمان معنوي را شكل ميدهد. نتایج نيز طي دو گام يعني 1- خروجيها شامل تنوع و كيفيت برنامهها و خدمات، و 2-پيامدها (اهداف) شامل جذب حداكثري و تحول و تعالي ديده شده است. اين زنجيره از طريق بازخورد (رشد و یادگیری) به يك حلقهي پويا تبديل ميشود و بالتبع ميتواند كميت و كيفيت عناصر ورودي را ارتقا دهد. عناصر محيطي هم از عناصر تاثيرگذار بر اجزاي داخلي سيستم هستند. روابط سازمانهای محیطی مسجد و بافت مذهبی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و تکنولوژیکی محله به عنوان اجزای محیط نزدیک و تاثیرگذار بر مسجد در نظر گرفته شدهاند.
البته در مورد خروجیها لازم به ذکر است اگر چه میتوان تنوع برنامهها و خدمات را جزئی از کیفیت قلمداد کرد ولی به منظور برجستهسازی و نشان دادن اهمیت ویژه آن، به عنوان یک بعد مستقل در نظر گرفته شده است. تنوع کارکردها و برنامههای مسجد از این جهت حائز اهمیت است که مسجد در سنت نبوی، هرگز یک تشکیلات تککارکردی و یا به عبارتی مکانی برای عبادت صرف نبوده، بلکه مرکز ساماندهی امور مسلمین و محل انجام کارکردها و برنامههای مختلف بوده است.
الگوی مدیریت اثربخش مسجد متناسب با این توضیحات و با پيشفرض تأسيس مسجد بر اساس تقوا و اخلاص (قربه الی الله) مبتنی بر آيه 108 سوره توبه: لمسجدٌ اُسس علي التّقوي من اول يومٍ احقُ ان تقوم فيه، فيه رجالٌ يحبون ان يتطهروا و الله يحب المطهرين (تفسیر نور، ج5، ص 144) طراحی شده است. از این آیه از قرآن کریم به روشنی می توان دریافت که آنچه مسجد قبا را درخور مدح و ستایش کرده تقوا و اخلاص مؤسسان آن بوده است. امام باقر (ع) یکی از عوامل مبارک بودن مسجد غِنی در کوفه را مؤمن بودن بانی آن دانسته است[1]. همچنین بنا بر حدیث معروف «انّما الاعمال بالنیّات» ارزش هر عملی به قصد و نیت فاعل آن است. زمانی بنا کردن یک مسجد از ارزش والایی در نزد پروردگار متعال برخوردار است که با نیت خالص و برای رضای الهی صورت گرفته باشد. صاحب تفسیر نور (ج5، ص146) در این زمینه چنین مینویسد: گاهی مسجد، بانیان خود را به قعر دوزخ میافکند.
مأخذ: عباسی، رسول؛ طالقانی، غلامرضا؛ فقیهی، ابوالحسن (1391). تدوین الگوی مدیریت اثربخش مسجد، دوفصلنامه اسلام و مدیریت (مطالعات دین، معنویت و مدیریت)، 1(1)، ص 37-60.
[1] وسائل الشیعه، ج3،ص519 به نقل از نوبهار، 1372
