‌ بررسی مسیر تحولات و تاریخ جنبش­های سیاسی و اجتماعی و حرکت­های مردمی و انقلابی در دوره‌های گذشته حاکی از آن است که این جنبش­ها همیشه از یک پایگاه ویژه­ای برخوردار بوده­اند مانند محیط­های کارگری و دهقانی در انقلاب اکتبر 1917 روسیه. در کشورهای مسلمان به ویژه ایران اسلامی، مساجد نقش برجسته‌ای در تداوم حرکت­های ظلم­ستیز و انقلابی داشته­اند. مطالعه تاریخ معاصر کشور نشان می­دهد مساجد به مثابه پایگاه دینی و فرهنگی نقش بسیار حساس و خطیری در شکل‌گیری هسته­های اولیه نهضت اسلامی و جهت­ دادن به جریانات مردمی داشته است. تمرکز بر مسجد به عنوان یکی از تأثیرگذارترین نهادهای بومی در فضای عمومی جامعه می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد. با عنایت به کارکردهای متنوع عبادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی مسجد بایستی اذعان نمود این خانه الهی می­تواند به عنوان یک دولت محلی کوچک با کارکردهای متعدد در ساماندهی امور مسلمانان، ایفای نقش نماید. مسجد از زمان‌های دور، نقشی اساسی در حیات مسلمانان داشته است و زیربنای شکل‌گیری تمدن اسلامی را شکل می‌دهد. به عنوان مثال، در مسائل انقلاب اسلامی ایران، در بسیج سیاسی مردم در سه زمینه ارتباطی-رسانه‌ای، حمایتی-پشتیبانی و فرهنگی-سیاسی تأثیرگذار بوده است. مسجد هم فرهنگ‌ساز است و هم پشتیبانی‌کننده و یکی از رکن‌های اداره جامعه است که در زمان دفاع مقدس و در دوران سازندگی و در مواجهه با تهدیدات نرم، سنگر و پایگاهی بود که نقش خود را به زیبایی ایفا کرده است. مسجد رفیع‌ترین نهاد در بسیج کردن  مردم در رفع نیازهای کشور است.

امام خمینی (ره)، احیای مساجد را هدف انقلاب اسلامی دانسته است. در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت که جایگزین توسعه غربی است مردم و کنش­گران محلی، عاملان پیشرفت هستند نه دولت‌ها؛ عاملانی که با کمک گرفتن از قابلیت­ها و سازوکارهای نهادهای مردمی، روش کار خود را تعریف و مداوماً اصلاح می‌کنند. بنابراین تأکید بر ظرفیت­ها و نهادهای بومی جامعه ایرانی مانند مسجد (به عنوان اصلی­ترین راهکار برای تحقق اهداف پیشرفت اسلامی) از خصیصه‌­های الگوی بومی و اسلامی پیشرفت کشور خواهد بود.

نظر به اهمیت ویژه مساجد در حفظ و ارتقای دینداری مردم، اهمیت مدیریت در این نهاد الهی-اجتماعی برای بهره­برداری حداکثری از ظرفیت­های فوق­العاده آن افزایش می­یابد. لیکن همان گونه که در علم مدیریت، مشهور است مدیریت بر هر پدیده­ای از اصولی تبعیت می­کند که فهم و تبعیت از آنها اثر شگرفی در موفقیت آن دارد. ترسیم الگوی عملکرد مطلوب از نگاه شارع مقدس برای نهاد مسجد مستلزم تعیین قواعد و پایه­های زیربنایی عملکرد و رفتار در آن یا به عبارتی شناسایی اصول است. اصل در مدیریت، به قاعده­ای اشاره دارد که آن را امری حقیقی و درست می­دانند و مایه و مأخذ استدلال و رفتار مدیران است (دانایی فرد، 1391). لذا منظور از اصول مدیریت مسجد، آن رهنمودها و قواعدی است که عمل کردن به آنها و طبق آنها مدیریت اثربخش مسجد حاصل می­شود. در نتیجه، اصول مدیریت مسجد را باید زیربنای عملکرد مؤثر و موفق مسجد دانست.

ليكن جستجو در پژوهش‌های پیشین نشان مي­دهد كه تاكنون تحقیقی در زمینه شناسايي اصول مديريت در اين نهاد دینی انجام نشده است. اين نکته، هم بدیع و جديد بودن اين مقاله و هم ضرورت این موضوع را آشکار می‌سازد. لذا این مقاله بر آن است تا با مطالعه آیات و روایات مربوط به مسجد و همچنین سوابق نظری موجود در دانش مدیریت به خصوص در موضوع سازمان­های داوطلبانه، اصولی را ارائه نماید که اصول کلیدی موفقیت در مدیریت این نهاد الهی و مردمی را مشخص کند. از اين رو، شناسایی اصول حاکم بر مديریت اثربخش مسجد، سؤال و هدف اساسی این نوشتار است.

2- پیشینه نظری

در ادبیات مدیریت اسلامی، رویکرد مستقلی به شناسایی و ارائه اصول مدیریت تخصیص داده شده است که رویکرد اصول­گرایی نام دارد. در این رویکرد با بررسی متون اسلامی و منابع متعدد، از محتوای آنها اصول خاصی به عنوان اصول مدیریت اسلامی استنتاج می‌شود. برخی محققان[1] معتقدند که از دو روش می­توان به مدیریت و رهبری اسلامی رسید: اول مطالعه سیره رهبری پیامبران و امامان و دوم مطالعه دستورهای شرعی درباره چگونگی اداره و تعامل با مردم.

در شناسایی و کشف اصول مدیریت در مسجد، دو مفهوم مهم نمایان می‌شود: یکی اصول ارزشی (بنیادی)^[2] و دیگری اصول کارکردی^[3]. در نحوه طراحی باید اذعان نمود که تفاوت بین اصول ارزشی و اصول کارکردی از تفاوت در رویکرد پرداختن به آنها منشأ می‌شود. در طراحی اصول ارزشی، رویکرد پژوهشگر؛ رویکرد تأسیسی و یا به عبارت بهتر رویکرد استنباطی از متن منابع دینی است. لیکن رویکرد پژوهشگر در طراحی اصول کارکردی، رویکرد تهذیبی است. در این رویکرد، تجربه بشر که از عقل سلیم و جوهری به دست آمده، معتبر شناخته می‌شود. لیکن برای شناخت اعتبار گزاره‌های آن، عدم تباین گزاره­های تجربی با اندیشه­های دینی بررسی می­شود. لذا بر اساس این منطق، اصول مديريت مسجد شامل دو بعد اساسي يعني ارزشي (بنیادی) و کارکردی و شاخص­های آنها مورد بررسی واقع می‌شوند.

2-1- اصول ارزشی (بنیادی) مدیریت مسجد

ارزش­ها به خوب و بدهای مبنایی گفته می‌شود که بر رفتار انسان‌ها اثر دارند. نظام ارزش­ها بر نظام عملکرد افراد یا نظام رفتار عینی، مؤثر است. پل بین باورها و رفتارها، ارزش­هایند. از این رو یک سر ارزش در باورها و سر دیگر آن یا جلوه­های بیرونی آن در رفتار نمایان می­شود. اصول ارزشی مشتمل بر اصول و قواعدی است متخذه از منابع دینی که به صورت ویژه برای مسجد بیان شده و چگونگی رفتار در آن را مشخص می­کنند. هدف از این اصول، محافظت از تقدس مسجد از طریق حاکم نمودن فرهنگی دینی و ارزش­مدار بر فضای آن است (عباسی، همان). با تحلیل منابع موجود به ویژه منابع اسلامی، اصول ارزشی در مدیریت مسجد به شکل زیر مفهوم‌سازی شده است:

فقه­ مداری: رویکرد فقهی و اجتهادی، یکی از رویکردها در مدیریت اسلامی است. استفاده از ابزار اجتهاد و فقه، حتی در بستر سازمان­های مرسوم طرح شده است و به فقه­الاداره تعبیر شده است. چون مسجد، يك نهاد ديني است لذا افزون بر ضرورت رعايت آداب و هنجارهاي عام، آداب و احكام مخصوص به خود نيز دارد كه به شکل احكام واجب، حرام، مستحب، مكروه و مباح قابل شناسايي و طبقه‌بندي هستند. لذا بايستي اظهار نمود به عنوان یک ضرورت، مدیران مساجد به بهره­گیری از ظرفیت رهنمودهای فقهی در چگونگی قول و عمل، نیازمند هستند.

تقدس­ مداری: فرهنگ سازمانی در یک تقسیم­بندی دارای سه سطح مفروضات و اعتقادات اساسی (جهان­بینی)، ارزش­ها (ایدئولوژی) و مجموعه الگوهای رفتاری است. طبق مفهوم فرهنگ سازماني، شیوه برداشت از یک تشکیلات یا تصویری که از آن در اذهان افراد شکل می­گیرد نوع رفتار در آن تشکیلات را هدايت می‌کند. پذیرفتن خانه خدا به عنوان یک فضای مقدس باعث دوری از بسیاری تعارضات دروني و مشکلات رفتاري خواهد شد. تقدس­مداری از ارکان اصلی زیربنایی در عملکرد موفق مسجد است. پیامبر اعظم (ص) می‌فرماید مساجد‌، خانه‌های خدا در زمین هستند و برای اهل آسمان نورافشانی می‌کنند (بحارالانوار، 23/326/4). خدای متعال در آيه 18 سوره مباركه جن، مساجد را از خود تلقی می‌کند و از مسلمانان مي‌خواهد در زمان عبادت، كسي را با خداي خود نخوانند. توصیه قرآن كريم به داشتن زينت در زمان حضور در مساجد، پرهیز دادن از اعمال مباحي مانند مشاعره و خريد و فروش در مساجد طبق متن صريح احادیث، نمونه‌هايي است كه تقدس و حرمت فضاي مسجد را نشان مي‌دهند.

اخلاص­ مداری: یکی از عوامل مهم در تعیین نوع شاکله و رفتار انسان، نیت خالص است. علامه جعفری در توضیح انواع انگیزه درون‌ذاتی، انگیزش ناشی از احساس تکلیف الهی را شریف‌ترین و بالاترین انگیزه­ها و هدف­ها مي‌داند. اين انگيزش ناشي از احساس تكليف الهي يا اخلاص در امور از اصول و عناصر مهم در موفقیت مدیریت مسجد است. آيات قرآن کریم نيز بر وجود اخلاص در تعامل با پديده مسجد تأكيد مي‌کنند. در تفسير آیه 107 سوره توبه «والذین اتخذوا مسجداً ضراراً و کفرا و تفریقاً» بیان شده است مسجدسازی مهم نیست بلكه بایستی انگیزه­های بانیان و متولیان خالص باشد. همچنین در شرح آیه 108 سوره توبه «لمسجد اُسّس علی التقوی من اوّل یومٍ احق اَن تقوم فیه» آمده است ارزش هر چیز، وابسته به اهداف و انگیزه­ها و نیات بنیانگذاران آن است.

تزکیه­ محوری: تزکیه در ادبيات علم اخلاق، به پیراستن نفس از اوصاف رذیله و آراستن آن به صفات جمیله بیان می‌شود (نراقی، 1390). از طرفی دیگر، در معارف اسلامی برعکس نهضت مديريت در غرب، از همان اول، توانایی «مدیریت بر خود» به عنوان شرط لازم و کافی برای ورود به قلمرو «مدیریت بر دیگران» ذکر شده است. از این رو تزکیه را می‌توان به عنوان شاخص مهمی در ایجاد توانایی مدیریت بر خود به عنوان مقدمه­ای برای مدیریت بر دیگران قلمداد نمود. این امر در فضای مسجد از اهمیت زیادتری برخوردار است؛ یعنی زدودن خود و دیگران از اوصاف رذیله. در آیاتی از قرآن کریم به اهمیت تزکیه در فضای معنوی مسجد اشاره شده است.

آیه 108 سوره توبه «یحبون ان یتطهروا …» این گونه معنا شده است که: در مسجد ضرار تا ابد برای نماز نایست که سوگند می‌خورم مسجد قبا که بر اساس تقوی و پرهیز از خدا از روز اول بنا شد سزاوارتر است به اینکه در آن به نماز بایستی زیرا در آن مسجد مردانی هستند که دوست می­دارند خود را از گناهان پاک سازند یا و خداوند کسانی را که در پی پاک کردن خود باشند دوست می­دارد و تو بایستی در میانه چنین مردمی به نماز بایستی.

طهارت مالی: در این شاخص به پاکی مال در انجام هزینه­های جاری و عمرانی اشاره می­شود. تفسیر نور در ذیل آیه 17 سوره توبه می‌نویسد که پول نااهلان را در ساخت و اداره مراکز و نهادهای مقدس نگیرید: «ما کان للمشرکین ان یعمروا مساجد الله». در آیه 18 سوره توبه «انما یعمر مساجد الله من… و آتی الزکوه»، خدای متعال در وصف کسانی که مساجد را آباد می­کنند به پرداخت زکات از سوی آنها نیز اشاره می­کند. این مطلب نشان می‌دهد متولیان مسجد بایستی صالح و پاک باشند و بودجه آن مشروع و حلال باشد.

2-2- اصول کارکردی مدیریت مسجد

اصول کارکردی مشتمل بر تدابیری عملیاتی است به منظور بهبود شیوه اداره مسجد، عملکرد بهتر و موفقیت بیشتر در جذب مخاطب که الزاماً از متن منابع دینی استخراج نمی­شوند. می­توان این نوع اصول را مشترکاً چه از منابع دینی و چه متون عمومی علم مدیریت خصوصاً در موضوع سازمان­های داوطلبانه استخراج کرد البته هماهنگ و سازگار با اصول ارزشی (عباسی، همان). رعایت این اصول در عمل، کارکرد مسجد به مثابه یک سیستم را تسهیل می‌نماید و به حفظ شاکله و جوهره مردمی مسجد کمک می‌کند. این اصول باید مبتنی بر اصول ارزشی(بنیادی) باشند.

اصول کارکردی را می­توان با رویکردی تهذیبی یا امضایی به دست آورد. به عبارت دیگر در رویکرد تهذیبی، باور بر این است که همین علوم انسانی موجود را بایستی مطالعه و اصلاح کرد. به این شیوه، بعضی گزاره­ها، فرضیه­ها و نظریه­ها که با آموزه­های دینی، تعارض قطعی دارند حذف می­شوند. در برخی موارد، نیاز به تکمیل و اصلاح علوم و در برخی موارد، ضرورت تقیید و اشتراط وجود دارد. لذا با بررسی منابع نظری موجود، اصول کارکردی در مدیریت مسجد به این شرح قابل استخراج است:

وحدت­ مداری: حفظ یکپارچگی و وحدت برای رسیدن به اهداف الهی از اهمیت بالایی برخوردار است. عنصر هماهنگی، یکی از عناصری است که در ایجاد وحدت بین افراد در یک تشکیلات، مؤثر واقع می­شود. سازمان هماهنگ و منسجم مانند بنیان مرصوص عمل می‌کند: «انّ الله یحبّ الذین یقاتلون فی سبیله صفاً کأنّهم بنیان مرصوص». وحدت­مداری از اصول مهم در مدیریت مسجد است. در آیه 107 سوره توبه به صراحت، مسجدی که باعث ایجاد تفرقه میان مؤمنان شود به مسجد ضرار تعبیر شده است.

امام­ محوری: اصل وحدت فرماندهی^[4]، یکی از اصول مهم علم مدیریت است. خدای متعال نیز در مقوله اطاعت، سلسله‌مراتبی را بیان کرده است. اطاعت از خداوند، رسول اعظم (ص) و اولی­الامر ترتیبی است که قرآن کریم بیان نموده است. مسجد در نظام الهي، يك سازمان الهي- مردمي است كه داراي رسالت معنوي، هدايتي، آموزشي، تربيتي و تبليغي است كه با رهبري معنوي و نفوذ كلمه و مديريت امام جماعت سازمان‌دهي مي‌شود. امام­محوری تأثیر ویژه‌ای در ایجاد هماهنگی در مسجد دارد زیرا که امام مسجد، محل پیوند رشته‌ها می‌شود. علی (ع) می‌فرماید (نهج البلاغه، خطبه 146): جایگاه رهبر و مدیر در کار، مانند رشته‌ای است که مهره‌ها را به هم آورد.

داوطلب­ گرایی^[5]: داوطلبی^[6] به معنای انجام کار بدون پرداخت تلقی شده است. صرف وقت به صورت رایگان از سوی افراد از ویژگی­های مهم داوطلبی است. اصطلاح سازمان داوطلبانه به كوشش‌هاي سازمان‌يافته داوطلبانه گفته مي‌شود. در تحقیقات، ارتباطی قوی بین داوطلب شدن و در دسترس بودن منابع در دو سطح فردی و اجتماعی یافت شده است. افرادی که منابع بیشتری را کنترل می‌کنند بیشتر داوطلب می‌شوند. ارزش‌های دینی، نقش مهمی در تعیین و تداوم داوطلب شدن دارند. مسجد نیز به عنوان یک مکان فرهنگی دینی، مستثنی از موضوع مشارکت مردمی نیست. در تعریفی که از مسجد شده است آن را به عنوان مکانی معرفی می­کنند که برای تمام مسلمانان قرار داده شده است.

چندکارکردگرایی: تمرکز بر یک عرصه یا حوزه و غافل شدن از وسعت عملکرد از نقاط ضعف راهبردی در مدیریت نهادها و سازمان­ها تلقی می­شود. در مسجد نیز همین رویه وجود دارد. مشخص است که حضور چند دقیقه‌ای در مسجد و تنها برای اقامه نماز نمی‌تواند مسجد را در زمینه‌های گوناگون شکوفا کند. کارکردهای متنوعی برای مسجد ذکر شده است كه مهمترین آنها عبارتند از: کاركردهاي عبادي، آموزشي، تبليغي، فرهنگي، علمي، تعليم و تربيت، سياسي، قضايي، اجتماعي، رسانه‌اي، هنري، خدماتي- امدادي، بهداشتي، اقتصادي (آموزش تجارت اسلامي) و ورزشي.

مردم­داری: مردم­داری به شکل رابطه خدمتگزاری و ولی نعمتی ذکر شده است. مردم‌داری به این معنا است که رهبر، خود را یکی از مردم بداند، در بین آنها بوده و با آنان همراه باشد. اصل مردم­داری می‌تواند از نتایج اصل اخلاص‌مداری نیز باشد یعنی به خاطر خداوند، مردم را دوست داشتن؛ مقدم کردن دیگران بر خود و خود را خدمتگزار آنها دانستن. ارتباط شایسته و صحیح و خلق خوب از عنصرهای مهم در مردم­داری هستند. از عناصر مهم در مدیریت بر قلوب پیروان، مردم­داری است.

شایسته‌گزینی:مديران مساجد باید توجه کنند که برای جذب داوطلب به مساجد از گروه­های سنی مختلف، بایستی نیازها و علایق متفاوتی را مورد توجه قرار دهند و هم شایسته­ترین آنها را برای واگذاری مسئولیت­های اساسی­تر انتخاب کنند. در قرآن مجید، حضرت یوسف (ع) خود را برای مسئولیت خزانه­داری، فردی شایسته معرفی می­نماید: قالَ اجعلنی علَی خزائن الارض انّی حفیظ علیم (یوسف، 55). در کلام رسول اعظم(ص) چنین آمده است که: منِ استعمل غلاماً فی عصابه فیها من هو ارضی لله منه فقد خان الله. کسی که فردی را بر جمعی به کار گمارد در حالی که در آن جمع، فردی باشد که از او شایسته‌تر است (بیشتر مرضی خداوند عزوجل باشد) به خدا خیانت کرده است.

نظم­ مداری:حضرت علی (ع) در وصیت خویش فرموده‌اند: من، شما و فرزندانم و کسانی را که این وصیت­نامه به آنها خواهد رسید به پرهیزگاری و نظم امورتان وصیت می­کنم»(نهج البلاغه، نامه 47). نظم باعث امکان بهره­برداری بهتر از زمان می‌شود. نظم در برنامه­ها و عملکرد مسجد، امکان برنامه­ریزی مخاطب برای بهره‌برداری از آنها را نیز فراهم می­کند. نظم در مسجد دارای اقسامی است که نظم در برنامه­ها و فعالیت­های مسجد و نظم در حضور از مهمترین آنها است. حضور مستمر در مسجد، روزانه در زمان خاص و هماهنگ با اذان و اقامه شرعی در زمان‌های پنج‌گانه، مدیریت زمان است و جامعه را به نظم و انضباط عادت می­دهد. نما و شکل کلی اصول مديريت مسجد مشتمل بر ابعاد اصلی و شاخص‌های آن در جدول زیر آمده است.

اصول مدیریت مسجد

ابعاد	شاخص­ها
اصول ارزشی (بنیادی)	فقه­مداری
	تقدس­مداری
	اخلاص­مداری
	تزکیه­محوری
	طهارت مالی
اصول کارکردی	وحدت­محوری
	امام­محوری
	داوطلب­گرایی
	چندکارکردگرایی
	مردم­داری
	شایسته‌گزینی
	نظم­مداری

در نظرخواهی علمی از خبرگان حوزه مسجد پیشنهاد شد که سه اصل ذیل به این مجموعه اصول افزوده شود:

• معرفت‌مداری (یا بصیرت‌محوری)

معرفت‌مداری در مدیریت مسجد به معنای آن است که تصمیم‌گیری‌ها و اقدامات در مسجد بر اساس دانش، آگاهی، معرفت و بصیرت دینی و اجتماعی انجام می شود. ترویج اسلام با ارائه معارف صحیح، از انحرافات فکری و عملی جلوگیری می‌کند و چهره واقعی اسلام به جامعه معرفی می‌شود. با شناخت عمیق‌تر مفاهیم دینی، ایمان افراد تقویت می‌شود و به آن‌ها در مواجهه با مشکلات زندگی کمک می‌کند. با افزایش سطح آگاهی، افراد قادر خواهند بود به شبهات و شایعات پاسخ دهند و از آن‌ها مصون بمانند. با داشتن بصیرت، افراد می‌توانند از ارزش‌های اسلامی و انقلاب اسلامی دفاع کنند و در برابر هجمه‌های فرهنگی و تبلیغاتی دشمنان مقاومت کنند.

• نمازمحوری

نمازمحوری به معنای قرار دادن نماز در مرکز فعالیت‌های مسجد است. نماز، ستون دین و یک فریضه دینی است و مسجد نیز به عنوان خانه خدا، مکانی برای اقامه نماز است. نماز، محوریت مسجد را تشکیل می‌دهد و سایر فعالیت‌ها باید به تقویت فریضه نماز منجر شود. نماز، بهترین وسیله برای ارتباط با خداوند است و باعث آرامش روح و روان می‌شود.

• سنت­مداری یا سیره‌محوری

سنت‌مداری به معنای پیروی از سنت پیامبر اکرم(ص) و سیره ائمه اطهار(ع) در همه امور است. سیره نبوی، بهترین الگو برای زندگی فردی و اجتماعی است. سنت و سیره پیامبر(ص) و ائمه(ع)، کامل‌ترین و بهترین الگو برای زندگی است و بسیاری از مشکلات مدیریتی با الگوگیری از سیره معصومین(ع) قابل حل است.

3- پیشنهادها

مبتنی بر این اصول، پیشنهاد اساسی این نوشتار برای بهبود عملکرد و ارتقای چشمگیر اثربخشی مساجد، توجه به نهادینه ساختن اصول ارزشی مدیریت مسجد در سطح عموم و خصوص است. فقه مسجد هم با ابزارهای غنی اکتشافی-اجتهادی خود تاکنون آموزه­های عملی فراوانی را در موضوع مدیریت مسجد ارائه نموده است و امکان توسعه و گسترش بیش از پیش آن نیز با مساعی محققان حوزه اجتهاد فراهم است. از پیشنهادهای اساسی این مقاله، تلاش برای رعایت این اصول در سطح مساجد از مجرای آموزش، ترویج و گفتمان‌سازی آنها برای نیل به جذب حداکثری مخاطبان و حفظ شاکله مردمی مساجد است. دیگر پیشنهادهای این مقاله به شرح زیر است.

الف- پیشنهادها به سازمان‌های فعال در حوزه مسجد

• توانمندسازی کادر اجرایی مساجد اعم از ائمه جماعت، اعضای هیئت امنا، پایگاه‌های بسیج و کانون‌های فرهنگی-هنری از سوی نهادهای مرتبط خصوصاً با ارائه آموزش‌های تخصصی

• تدوین و نگارش محتوای برنامه‌های مطلوب در مسجد توسط حوزه‌های علمیه و سازمان‌های دخیل در امر مسجد

• پرهیز از مداخلات دولتی در مدیریت مردمی مساجد

• تشکیل انجمن‌ها یا تشکل‌های مردمی از خیرین مسجدساز و تجلیل از برترین آنها در هر سال در همایش‌های ملی به منظور تقویت فرهنگ مسجدسازی و تأمین منابع مالی مساجد از سوی خود مردم

• ایجاد کانونی از مهندسان و معماران اسلامی جهت طراحی و نظارت بر نحوه ساخت مساجد جهت رعایت الگوی معماری اسلامی مساجد مبتنی بر اصل فقه‌مداری

ب- پیشنهادها به مدیران مساجد

• ایجاد شورای فرهنگی در هر مسجد با مدیریت امام جماعت و حضور نمایندگان واحدهای فعال در مسجد در این شورا

• بهره‌گیری از تمام نیروهای موجود در مسجد در برنامه‌ریزی و مدیریت آن به منظور رعایت اصل داوطلب‌گرایی

• حضور قشرهای مختلف مردم در هیئت امنا به تفکیک جوان و پیر و تعامل و همکاری بین بخش‌های مختلف و افراد مختلف در مسجد به منظور حفظ ساختار و روح مردمی مساجد

• ترویج فرهنگ تبعیت از امام مسجد به عنوان مدیر مسجد

• پرهیز از تنگ‌نظری و تلاش برای جذب حداکثری افراد با افکار گوناگون

• ترویج و آموزش احکام و آداب فقهی مساجد و نمازهای جماعت از سوی ائمه جماعت به منظور رعایت اصل فقه‌مداری

• طراحی و اجرای برنامه‌های مختلف عبادی، آموزشی، فرهنگی و … به منظور رعایت اصل چندکارکردی بودن مساجد

• ایجاد ارتباط قوی و مستمر با اهل مسجد و محله به منظور رعایت اصل مردم‌داری

مأخذ: عباسی، رسول؛ امیری، علی نقی (1402). شناسایی اصول مدیریت در نهادهای دینی: مطالعه موردی مسجد. فصلنامه مطالعات دین، معنویت و مدیریت، 10(18)، ص 57-82.

[1] استاد مرتضی مطهری

[2]Fundamental

[3]Functional

[4]Unity of command

[5]Voluntarism

[6]Volunteering